Γιατί είναι δύσκολο να κερδηθούν οι κερδισμένες θέσεις;

Επιμέλεια: Γιάννης Κατσίρης

 

Κατεβάστε το μάθημα σε μορφή PDF

 

Κάποια στιγμή, στα πρώτα σκακιστικά μου βήματα, είχα διαβάσει μια ρήση, από κάποιο μεγάλο σκακιστή του παρελθόντος, που έλεγε κάτι σαν: «Το πιο δύσκολο πράγμα στο σκάκι είναι να κερδίσεις μια κερδισμένη θέση». Τα λόγια αυτά μου έκαναν πολύ μεγάλη εντύπωση γιατί η απάντηση τότε μου φαινόταν προφανής: «Σίγουρα είναι δυσκολότερο να κερδίσεις μια χαμένη θέση!». Ύστερα από 15 και βάλε χρόνια πρακτικών παρτίδων, δεν είμαι πια τόσο σίγουρος ως προς το ποιες παρτίδες κερδίζονται πιο εύκολα, οι κερδισμένες ή οι χαμένες!

 

Στη συνέχεια παραθέτω τέσσερεις παρτίδες μου ελαφρά αναλυμένες, στις οποίες θέλω να τονίσω την αξία δύο παραγόντων. Πρώτον της σε βάθος κατανόησης των στρατηγικών θεμάτων, τα οποία όμως δεν κερδίζουν από μόνα τους την παρτίδα. Και δεύτερον της συγκέντρωσης που επιτυγχάνουμε κατά τη διάρκεια της παρτίδας. Έχει δειχθεί από σχετικές έρευνες ότι η προσοχή των καλών παικτών (IM και GM) αποσπάται πολύ δύσκολα κατά τη διάρκεια της παρτίδας.

 

Delavekouras,Sotiris (1960) –

Katsiris,Ioannis (2010) [B32]

Bikos (3), 20.11.2005

1.e4 c5 2.Nf3 Nc6 3.d4 cxd4 4.Nxd4 e5 Με την κίνηση 4…e5 ο Μαύρος προσπαθεί να μπει στη Σικελική Καλάσνικοφ, όμως ο Λευκός έχει αντίθετη γνώμη 5.Nxc6 Από τις κινήσεις που διαθέτει ο Λευκός για να αποφύγει την κύρια βαριάντα της Σικελικής Καλάσνικοφ που ξεκινά με 5.Νb5, αυτή είναι η πιο παρεξηγημένη. Είναι όμως σαφώς ισχυρότερη από 5.Nf3, 5.Nf5 ή 5.Nb3. 5...bxc6 6.c4 Με την ιδέα να εμποδίσει το Μαύρο που ετοιμάζεται να παίξει d5, παίζεται και 6.Bc4 αλλά σε αυτή την περίπτωση ο Μαύρος δεν έχει προβλήματα αφού στέκει ακόμα και το 6…Ba6 7.Bxa6 Qa5+ και 8…Qxa6. 6...Nf6 7.Nc3 Bc5

 

Η κίνηση 7…Bc5 δεν είναι η καλύτερη και δείχνει ότι ο Μαύρος δεν καταλαβαίνει στρατηγικά τη θέση. Η μάχη γίνεται για τα λευκά κεντρικά τετράγωνα οπότε ο μαυροτετράγωνος αξιωματικός του Μαύρου το καλύτερο που έχει να κάνει είναι να καρφώσει τον ίππο του Λευκού στο c3. Είναι όμως δύσκολο να αντισταθεί κανείς στην ενεργοποίηση του "κακού" αξιωματικού έξω από την αλυσίδα των πιονιών, στο κάτω κάτω αν αλλαχθούν οι μαυροτετράγωνοι αξιωματικοί ο Μαύρος θα μείνει με καλό αξιωματικού εναντίον κακού…

 

8.Be2 0–0 9.0–0 h6 10.Qd3 Bd4? Η παρτίδα είχε εξελιχθεί ικανοποιητικά για το Μαύρο όμως τώρα επιλέγει και πάλι λάθος σχέδιο. Η τοποθέτηση του αξιωματικού στο d4 έγινε για να αλλάξει το "κακό" κομμάτι και παράλληλα να κλείσει τη θέση ώστε να αναδειχθεί ο κακός αξιωματικός του Λευκού Be2. Το σκεπτικό όμως αποδεικνύεται λανθασμένο για δύο λόγους. Πρώτον ο αξιωματικός στο c5 ήταν αρκετά ισχυρός ώστε αργά ή γρήγορα ο Λευκός θα αναγκαζόταν να τον αλλάξει με Be3 και δεύτερον η θέση στην οποία προσβλέπει ο Μαύρος και η οποία πραγματοποιείται στην παρτίδα, όχι μόνο δεν είναι πλεονεκτική γι' αυτόν αλλά τον υποχρεώνει σε παθητική άμυνα. 11.Be3 c5 12.Bxd4 cxd4 13.Nd5 d6 14.Nxf6+ Qxf6 Το σχέδιο του Μαύρου ολοκληρώθηκε, τώρα διαθέτει ένα "καλό" αξιωματικό απέναντι στον "κακό" αξιωματικό του αντιπάλου και ένα δεμένο κεντρικό πιόνι που του δίνει περισσότερο χώρο… Η παραπάνω εκτίμηση είναι προφανώς πολύ επιφανειακή και αυτός ακριβώς είναι ο λόγος που αναλύω αυτήν την παρτίδα. Ποτέ μα ποτέ δεν πρέπει να αποδεχόμαστε τους κανόνες, όπως αυτοί αναλύονται στα 3 μαθήματα για την κατάστρωση σχεδίου, χωρίς κριτική σκέψη. Και ποτέ δεν πρέπει να τους σκεφτόμαστε αποσπασματικά. Σε αυτήν την παρτίδα ο Μαύρος αξιοποίησε τους κανόνες για τα ελαφρά κομμάτια και τα πιόνια αλλά ξέχασε όλα τα υπόλοιπα. 15.b4

 

 

Αυτή είναι η κίνηση που με έκανε να αντιληφθώ ότι κάτι έχει πάει τραγικά στραβά σε αυτήν την παρτίδα. Ο Λευκός καταλαμβάνει χώρο στις πτέρυγες ανενόχλητος και ετοιμάζεται να δημιουργήσει ελεύθερο πιόνι στην πτέρυγα της Βασίλισσας. Ένα βασικό στοιχείο της θέσης, εκτός από τη λανθασμένη εκτίμηση περί χώρου, είναι το πλεονέκτημα σε ανάπτυξη που έχει ο Λευκός και το σημαντικότερο απ' όλα η ισχυρότατη πρωτοβουλία που διαθέτει.

 

15...Qe7 16.f4 a5 17.a3 f6 Ο Μαύρος δεν είναι σε θέση να αντεπιτεθεί στο κέντρο με 17…f5 γιατί τα κομμάτια του δεν έχουν προλάβει να αναπτυχθούν. 18.f5 Ba6 19.Qb3 Kh8 20.b5 Bb7 21.Bd3

 

 

Ποιος αξιωματικός είναι καλύτερος ο καλός ή ο κακός; Σε αυτή τη θέση αλλά και σε πολλές άλλες η απάντηση είναι ο κακός! Ο λόγος νομίζω είναι φανερός ο Λευκός κυριαρχεί στα λευκά τετράγωνα με τη βοήθεια του αξιωματικού του και των πιονιών του αχρηστεύοντας τον αξιωματικό του Μαύρου. Κυρίαρχο ρόλο παίζει η κατάληψη περισσότερου χώρου στις πτέρυγες που έχει σαν αποτέλεσμα τη μείωση της κινητικότητας των μαύρων κομματιών. 21...Qf7 22.Rf3 g5 Κίνηση απελπισίας αλλά και η παθητική αναμονή δεν θα έφερνε αποτελέσματα. 23.fxg6 Qxg6 24.Qc2 Bc8 25.Raf1 Ra7 26.Rg3 Qf7 27.Qd2 Kh7 28.Rgf3 Be6 29.Qf2

 

 

 

 

29…Rc7 Ακόμα αναρωτιέμαι γιατί δεν έφαγα στο c4, είναι συνηθισμένο μετά από ώρα αμυντικής προσπάθειας να παραβλέπει κανείς ή και να υποτιμά κινήσεις που δίνουν τύχες αντεπίθεσης. Είναι η πρώτη και η τελευταία ευκαιρία που έχει ο Μαύρος για να παίξει και αυτός λίγο σε αυτή παρτίδα, αλλά δεν την εκμεταλλεύεται. 30.b6 Rxc4 31.Bxc4 Bxc4 32.Rxf6 Qxf6 33.Qxf6 Rxf6 34.Rxf6

 

 

1–0

 

Συμπέρασμα: Όταν καταστρώνετε σχέδιο προσπαθήστε να είστε αντικειμενικοί λαμβάνοντας υπόψη όλες τις ανισότητες και όχι μόνο αυτές που σας συμφέρουν. Η θέση δεν τελειώνει μόλις ολοκληρωθεί ένα βραχυπρόθεσμο σχέδιο πρέπει να έχουν προβλεφθεί και οι συνέπειές του. Στη συγκεκριμένη παρτίδα ο Μαύρος βάσισε τη στρατηγική του στο ανώτερο ελαφρό κομμάτι, αλλά έδωσε στον αντίπαλό του χώρο στις πτέρυγες, χρόνο ανάπτυξης και την απόλυτη πρωτοβουλία κινήσεων!

 

Valellis,Georgios (2025) –

Katsiris,Ioannis (2040) [B53]

Attikis Filias (5), 31.03.2002

1.e4 c5 2.Nf3 Nc6 3.Bb5 d6 4.d4 Την κίνηση αυτή δεν την είχα ξαναδεί να παίζεται πουθενά! Πάνω στην παρτίδα απορούσα μάλιστα πώς είναι δυνατόν να έχει συμβεί κάτι τέτοιο μιας και είναι απόλυτα λογική… 4...cxd4 5.Qxd4 Bd7 6.Bxc6 Bxc6 7.Nc3 Nf6 8.Bg5 e6 9.0–0–0 Be7 10.Rhe1 Μέχρι στιγμής όλες οι κινήσεις έχουν παιχτεί σύμφωνα με τη θεωρία, αν και για μένα ήταν καινούργιες. Σε αυτό το σημείο και όντας προσκολλημένος υπερβολικά στο υλικό, αποφάσισα να μην κάνω ροκέ και αν ο Λευκός αλλάξει στο f6 να φάω με πιόνι, ώστε να κρατάω το d6. 10...Qc7? [10...0–0 11.Bxf6 Bxf6 12.Qxd6 Qa5 Συνιστά η θεωρία και δεν ήταν και τόσο δύσκολο να το βρω πάνω στη σκακιέρα, αλλά είπαμε δεν ήθελα να δώσω πιόνι.] 11.Bxf6 gxf6 Σύμφωνα με το σχέδιο. 12.Nd5

 

 

Το αστείο είναι ότι αυτή την ιδέα την ήξερα πολύ καλά, μιας και εκείνη την περίοδο έπαιζα περιστασιακά Μόρα Γκαμπί λευκός εναντίον της σικελικής. 12...Bxd5 Και αναγκαστικά μπαίνω εν γνώσει μου σε χειρότερο φινάλε έχοντας κακό αξιωματικό εναντίον ίππου. 13.exd5 e5 14.Qe4 Rc8 15.Nh4 Qc4 16.Kb1 Qxe4 17.Rxe4 Rg8 18.g4 Kd7 19.Nf5

 

 

 

Η θέση του Μαύρου είναι σχεδόν χαμένη, το μόνο θετικό που έχει είναι οι δύο ημιανοικτές στήλες g και c. Το σχέδιο για τα Λευκά είναι να σταθεροποιήσουν το πιόνι g4, να αλλάξουν ένα πύργο στη στήλη c με Rd3, Re3 και Rc3 και να τοποθετήσουν τον ίππο στο ε4. Ο Μαύρος δεν μπορεί να αποτρέψει την αλλαγή του ενός ζεύγους πύργων, μια αλλαγή που τονίζει την υπεροχή του ίππου έναντι του αξιωματικού, αλλά μπορεί να ενεργοποιήσει τον κακό αξιωματικό είτε με Bf8, Bh6 είτε με Bd8, Bb6. 19...Rg6 Αποφασίζοντας να περάσω τον αξιωματικό από την πτέρυγα του Βασιλιά. 20.c4? Δίνει ένα στόχο στο Μαύρο και καθιστά αδύνατη την αλλαγή των πύργων. 20...Bf8 21.Rd3 h5 22.h3 Bh6 23.b4 hxg4 24.hxg4 Bf4 25.f3

 

 

Η θέση έχει αλλάξει ριζικά, ο Μαύρος έχει επιτύχει τους στόχους του, ενεργοποίησε τον αξιωματικό του και είναι έτοιμος να καταλάβει τη μοναδική ανοικτή στήλη που υπάρχει στο παιχνίδι. Αντίθετα ο Λευκός απέτυχε να βρει το σωστό τετράγωνο για το άλογό του, που τώρα πια έχει γίνει φανερό ότι ήταν το e4, από όπου θα απειλούσε τα πιόνια στο f6 και d6 και επίσης θα βοηθούσε στη διάσπαση c4-c5. Να σημειωθεί εδώ ότι οι λευκοί πύργοι είναι παθητικά τοποθετημένοι σε κλειστές στήλες και δεν προλαβαίνουν να διεκδικήσουν την ανοικτή στήλη h. 25...Rgg8 26.Kb2 Rh8 27.Kb3 Rh1 28.Ka4? Ο Λευκός προφανώς αντιλαμβάνεται ότι δεν έχει πια κανένα πλεονέκτημα και προσπαθεί απεγνωσμένα να βρει παιχνίδι με τη βοήθεια του Βασιλιά του, όμως δύο πύργοι και ένας αξιωματικός είναι αρκετό υλικό για να αποθαρρύνουν τέτοιες βλέψεις. 28...Rc1 29.Kb3 Rb1+ 30.Ka3 b6 31.Ka4? Έπρεπε 31.Rb3 σε μια προσπάθεια για άμυνα, αλλά η ψευδαίσθηση του πλεονεκτήματος εξαιτίας του θεωρητικά ανώτερου ελαφρού κομματιού εμποδίζει το Λευκό να εκτιμήσει αντικειμενικά τη θέση. Σε αυτό το σημείο το σημαντικότερο θέμα δεν έχει να κάνει με στρατηγικές εκτιμήσεις αλλά με την ασφάλεια του Λευκού Βασιλιά, ο οποίος διατρέχει θανάσιμο κίνδυνο. 31...a5 32.a3 axb4 33.axb4 Ra8+ 34.Kb5 Kc7 35.Re2?? Ra5#

 

 

0–1

 

Απίστευτη έκπληξη για το Λευκό που γίνεται ματ, με τον καλό του ίππο να μην έχει καμιά επίδραση στην παρτίδα στις τελευταίες 15 κινήσεις! Το συμπέρασμα που θέλω να τονίσω σε αυτήν την παρτίδα είναι ότι οι στρατηγικά κερδισμένες θέσεις θέλουν δουλειά για να κερδηθούν, απαιτούν κατάστρωση ενεργητικού σχεδίου και ακριβή εκτέλεσή του. Επίσης είναι σημαντικό όταν έχουμε το μειονέκτημα να εξαντλούμε τις δυνατότητες που μας προσφέρει η θέση και να προβάλουμε τη μέγιστη δυνατή αντίσταση, άλλωστε αρκούν 1–2 λάθη από την πλευρά του αντιπάλου για να αντιστραφεί η κατάσταση.

 

Pappas,Stergios (1600) –

Katsiris,Ioannis (1975) [E92]

Atomiko Attikis (4), 27.04.2005

1.d4 Ο λόγος που δείχνω αυτή την παρτίδα δεν είναι γιατί έχει ενδιαφέρον από πλευράς ανάλυσης αλλά γιατί περιέχει μια πολύ διδακτική στιγμή. Όταν ο Μαύρος έχει πειστεί ότι διαθέτει ασφαλές πλεονέκτημα με πιόνι παραπάνω, ο Λευκός δεν το βάζει κάτω και δημιουργεί δίκτυο ματ! Στη συνέχεια και ενώ ο Λευκός έχει πάρει υλικό αρκετό για να κερδίσει, χαλαρώνει την προσοχή του και επιτρέπει ισοπαλία! 1...Nf6 2.c4 g6 3.Nc3 Bg7 4.e4 d6 5.Be2 0–0 6.Nf3 e5 7.Be3 Na6 8.Qd2? Φαίνεται λογική κίνηση με σκοπό το Bh6 για να αλλάξει τον αξιωματικό του φιανκέτου, αλλά στην πραγματικότητα εμποδίζει την επιστροφή του αξιωματικού του Λευκού. 8...Ng4 9.Bg5 f6 10.Bh4 Nh6 11.0–0 Nf7 12.Nd5? c6 13.Nb4?

 

 

Ο Λευκός έπαιξε 2 κινήσεις με τον ίππο του c3 για να αλλάξει τον ίππο του Μαύρου στο a6! Και σαν να μην έφτανε αυτό η μανούβρα, που κόστισε 2 τέμπο, στήνει και πιόνι… 13...Nxb4 14.Qxb4 exd4 15.c5 Προφανώς στο [15.Nxd4 c5] 15...dxc5 16.Qxc5 Qd6 17.Qxd6 Nxd6 18.e5 Nf5 19.Bc4+ Kh8 20.exf6 Bxf6 21.Bxf6+ Rxf6 22.Rfe1 Nd6 23.Bb3 c5 24.Rac1 b6?

 

 

Καλύτερο ήταν το Rf5 όπως θα δούμε στη συνέχεια 25.Re7 Bb7?? Εδώ το Rf5 ήταν μοναδικό για να αποτρέψει την επόμενη κίνηση του Λευκού. 26.Ng5

 

 

Σοκ!! Ο Λευκός απειλεί ματ σε μία στο h7 και δεν υπάρχει κανένας τρόπος να υποστηριχτεί το τετράγωνο! Ομολογώ ότι από τη στιγμή που πήρα το πιόνι ένιωσα ότι η παρτίδα είχε τελειώσει. Η προσοχή μου δεν βρισκόταν απόλυτα στην παρτίδα, όμως σε αυτό το σημείο κόντεψα να πάθω συγκοπή, μια παρτίδα που έδειχνε εύκολα κερδισμένη έχει ήδη μετατραπεί σε εφιάλτη. 26...c4 Μοναδικό 27.Rxc4! Προφανώς, ο Λευκός δεν θυσιάζει τίποτα αφού το 27…Nxc4 28. Bxc4 οδηγεί σε ματ 27...Bd5 28.Rxh7+ Kg8 29.Rxd4 Bxb3 Μέχρι εδώ οι κινήσεις ήταν λίγο πολύ φορσέ, ο Λευκός κερδίζει αμέσως 30.axb3??

 

 

Η θέση εξακολουθεί να είναι κερδισμένη αλλά το 30.Rdh4 θα τελείωνε την παρτίδα αμέσως 30...Rc8 31.f3?? Ο Λευκός επιλέγει τη μόνη κίνηση, για να αποφύγει την απειλή ματ της τελευταίας γραμμής, που δεν κερδίζει! Μια σίγουρα πολύ άτυχη στιγμή. 31...Rc1+ 32.Kf2 Rc2+ 33.Kf1 Rc1+ 34.Ke2 Rc5 35.Rd7 Rxg5 36.R7xd6 Rxd6 37.Rxd6 Rxg2+ 38.Ke3 Rxh2 39.Rxg6+ Kf7 40.Rc6 Rxb2 ½–½

 

Η παρτίδα που μόλις είδαμε δεν διεκδικεί δάφνες, ποιότητας αλλά είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα πρακτικής παρτίδας, που δείχνει ξεκάθαρα ότι το σημαντικότερο προσόν ενός σκακιστή, πριν ακόμα και από την κατανόηση των τακτικών και των στρατηγικών θεμάτων, είναι η συγκέντρωση στην παρτίδα. Όλες οι παρτίδες κερδίζονται και όλες χάνονται και μάλιστα αρκεί μια μόνο κίνηση για να γίνει αυτό. Εξασκήστε τη συγκέντρωσή σας, είναι ο βασικότερος παράγοντας λαθών σε μια παρτίδα.

 

Katsiris,Ioannis (1965) –

Tsouros,Georgios (2105) [A45]

Kypello Attikis (4), 24.02.2008

1.d4 Nf6 2.Bg5 Ne4 3.Bf4 d5 4.Nd2 Bf5 5.e3 e6 6.f3 Nd6 7.g4 Bg6 8.h4 h5 9.g5 c6 10.Bd3 Bxd3 11.cxd3 Qb6 12.Qb3 Nd7 13.Ne2 c5

 

 

Το άνοιγμα έχει πάει στραβά για το Λευκό και σαν να μην έφτανε αυτό ο Μαύρος απειλεί να φάει στο d4. Αποφασίζω να αλλάξω όσα περισσότερα κομμάτια γίνεται αφενός γιατί τα κομμάτια του αντιπάλου είναι καλύτερα τοποθετημένα από τα δικά μου, αφετέρου γιατί ο Βασιλιάς μου έχει ξεμείνει στο κέντρο. 14.e4 dxe4 15.Qxb6 axb6 16.Bxd6 Bxd6 17.dxe4 cxd4 18.Nxd4 Be5

 

 

Οι απερίσκεπτες αλλαγές ευνόησαν τα Μαύρα, ο αξιωματικός στο e5 είναι εξαιρετικά τοποθετημένος και ο Λευκός είναι αναγκασμένος να δώσει πιόνι. Μόνη παρηγοριά ότι το παραπάνω πιόνι του Μαύρου είναι διπλωμένο. 19.N2b3 Ra4 20.0–0–0 Rxa2 21.Kb1 Ra4

 

 

Η θέση του Λευκού είναι πια χαμένη ο Μαύρος απειλεί να παίξει Nc5 και να ξεδιπλώσει τα πιόνια του, επίσης σε 2 κινήσεις μπορεί να διπλώσει στη στήλη a και να επιτεθεί εναντίον του Λευκού Βασιλιά. Συνειδητοποιώντας την κρισιμότητα της κατάστασης αποφάσισα να βρω μια κίνηση που θα αποσπούσε την προσοχή του αντιπάλου μου από την πτέρυγα της Βασίλισσας και ταυτόχρονα δεν θα θυσίαζε πολύ υλικό! 22.g6 fxg6? Προφανώς το 22…Nc5 κερδίζει και πάλι, όμως η μπλόφα του Λευκού απέφερε καρπούς η προσοχή του αντιπάλου μου διαταράχτηκε! 23.Nxe6 Ke7 24.Rxd7+!?

 

 

Δεν ξέρω αν είναι αντικειμενικά η βέλτιστη κίνηση, αλλά την έπαιξα γιατί συνεργαζόταν καλύτερα με την 22η κίνηση του Λευκού. Ο μόνος τρόπος για να αντιστραφεί μια παρτίδα χαμένη είτε στρατηγικά είτε λόγω υλικού, είναι με τακτικά… 24...Kxe6 [24...Kxd7 25.Nec5+ bxc5 26.Nxc5+ Kc6 27.Nxa4 Ήταν η άλλη επιλογή αλλά και εδώ ο Λευκός αμύνεται.] 25.Rd3 [25.Rxb7 Rb4 26.Rc1 Rxb3 27.Rc6+ Bd6 28.f4 Και ο Λευκός παίρνει πίσω το κομμάτι αλλά ο χρόνος είχε αρχίζει να πιέζει και τέτοιες βαριάντες αποτελούσαν πολυτέλεια.] 25...Rf8 26.Rg1 Rf6 27.Rg2 Rc4 28.Nd2 Rd4 29.Rb3 Kf7 30.Rb5 Bf4 31.Nb3 Rd1+ 32.Kc2 Rf1 33.e5 Re6 34.Re2 Rc6+ 35.Kd3 Rd1+ 36.Nd2 Ke6 37.Rb4

 

 

37… Rxd2+? Ο Μαύρος αποφασίζει να μπει στο φινάλε πύργων με 2 πιόνια πάνω αλλά γρήγορα διαπιστώνει ότι δεν έχει τύχες νίκης. Καλύτερο ήταν να παίξει 37… g5 και να δημιουργήσει ελεύθερο πιόνι. 38.Rxd2 Bxd2 39.Kxd2 Kxe5 40.Ke3 Re6 41.Rb5+ Kd6+ 42.Kd4 Kc6 43.Rg5 Rf6 44.Ke4 Kc7 45.f4 Kd6 46.Rb5 Ke7 47.Rg5 Rc6 48.Rb5 Kf6 49.Kd4 Re6 50.Kd3 Ke7 51.Kd4 Kd7 52.Rg5 Kc6 53.Kd3 b5 54.b4 ½–½

 

Είναι απαραίτητο να καταστεί σαφές ότι όσο καλή και να είναι η στρατηγική κατανόηση ενός σκακιστή, αν δεν μπορεί να μένει ψύχραιμος κατά τη διάρκεια της παρτίδας, τότε είναι ευάλωτος σε τακτικά χτυπήματα. Μην αφήνετε τον αντίπαλο να σας αποσπάσει την προσοχή με καιροσκοπικές κινήσεις. Για άλλη μια φορά θα ήθελα να τονίσω το πόσο σημαντικό είναι να διατηρούμε σε υψηλά επίπεδα τη συγκέντρωσή μας κατά τη διάρκεια της παρτίδας. Κανένας αριθμός ασκήσεων και κανένας όγκος θεωρίας δεν μπορεί να υποκαταστήσει την αξία της συγκέντρωσης, μία λάθος κίνηση αρκεί για να καταστρέψει τα κεκτημένα πολλών.